Twee medisch specialisten over

voedselallergie en intolerantie

NALCROM KAN NèT DAT STEUNTJE IN DE RUG ZIJN.

Een dieet is het eerste en meest beproefde middel tegen voedingsallergie en voedingsintolerantie. Heel goede resultaten worden daarnaast bereikt door de inzet van een middel tegen deze voedselproblemen. Hoe werkt zo'n middel? Wanneer is het nodig ? Over hoe lange tijd kan het middel worden voorgeschreven? Kan het incidenteel worden genomen? Allergologe R.A.S. Phaff en dermatoloog. B.P.M. Martens over de verschillen tussen voedselallergie en voedselintolerantie, diëten en het meest bruikbare ondersteuningsmiddel.

Voedselallergie en voedselintolerantie komen op verschillende manieren tot stand, maar in beide gevallen spelen de darmen de hoofdrol. Bij voedselallergie is, in tegenstelling tot bij voedselintolerantie, het afweersysteem betrokken.

Het afweersysteem maakt antistoffen, zogenaamde allergenen, tegen bepaalde eiwitten of delen daarvan in het voedsel, zoals eiwitten in koemelk, kippe-eieren, pinda's of vis. Deze antistoffen hechten zich aan de receptoren van zogenaamde mestcellen, die door het gehele lichaam verspreid zijn. Na kontakt met het allergeen geven de mestcellen prikkelende stoffen af, die elders in het lichaam klachten opwekken. Mestcellen bevinden zich namelijk niet alleen in de darmen, maar ook in de huid en slijmvliezen van longen, neus en ogen. Waarom nu juist een orgaan geprikkeld wordt en gaat reageren, is niet duidelijk, zegt Oek Phaff," er zijn meerdere mogelijkheden. De eerste is dat alleen de mestcellen in de darmen worden geprikkeld en vervolgens hun prikkelende stoffen via de bloed- en lymfebanen naar die plaatsen in het lichaam sturen, waar de klachten ontstaan. Maar het is ook mogelijk dat de mestcellen in dat orgaan gemakkelijker te prikkelen zijn dan elders. In elk geval weten we zeker dat de darmen een belangrijke rol spelen, want de eiwitten komen via de darm, waar ze worden opgenomen in de bloedbaan terecht om naar elders te worden getransporteerd."

Bij voedselallergie is de doorlaatbaarheid van de darm verhoogd. Zo kan het gebeuren dat iemand, die aanvankelijk slechts allergisch is voor een bepaalde voedingsstof, een allergie ontwikkelt voor meerdere voedingsstoffen. Dat komt, omdat de darmwand, die al poreuzer was gemaakt door de reactieve stoffen, nu zelfs slecht afgebroken voedingseiwit doorlaat. Deze stukjes eiwit hebben meer kans om allergische reacties op te wekken dan eiwitten, die al in de darm zijn afgebroken, zoals dat hoort."

OVERGEVOELIGHEDEN

Oek Phaff is als allergoloog verbonden aan het Diagnostisch centrum de Valkenier in Rotterdam en maakt tevens deel uit van de redactie van "Overgevoeligheden". Zij ontvangt op haar spreekuur talloze patiënten van zeer jong tot oud. Vaak neemt zij bij hen een zogenaamde multiple allergie waar:"Soms kun je zelfs een stijgende voedingsovergevoeligheid- of intolerantie waarnemen", zegt ze ," iemand vertelt bijvoorbeeld dat bepaalde klachten niet alleen in steeds kortere tussenpozen terugkomen, maar ook dat er steeds meer boosdoeners bijkomen. Hij zegt bijvoorbeeld:'Vroeger werd ik alleen benauwd als ik noten had gegeten, maar nu begint het ook als ik een appel of een peer eet.'

Omdat de darm een zeer belangrijke rol speelt bij het doorlaten van prikkels geven we de patiënten een beschermend middel in de vorm van natrium cromoglicaat, ofwel Nalcrom, waarmee de doorlaatbaarheid van de darm wordt genormaliseerd. In de tussentijd proberen we er achter te komen, waar iemand werkelijk allergisch voor is en dat doen we met behulp van huid- en bloedtests en door zogenaamde eliminatiediëten. We laten dus een aantal verdachte voedingsstoffen uit het dieet weg. Het kan ook gebeuren dat door één grote boosdoener uit het dieet te halen, de vatbaarheid voor andere producten vermindert. De allergie is daarmee onder een kritisch niveau gedaald en de medicatie kan dan vaak worden gestopt. "

NATRIUM CROMOGLiCAAT

Natriumcromoglicaat legt als het ware een beschermend laagje om de mestcellen, waardoor ze minder gemakkelijk worden geprikkeld en geen reactieve stoffen vrijgeven. Ontstekingsreacties elders in het lichaam kunnen op die manier tot rust komen en verdwijnen. Het middel wordt toegepast bij kinderen en bij volwassenen. Sommigen van hen hebben al jaren last van voedselallergie en anderen worden er ineens mee geconfronteerd.

Voedingsallergie kan van de ene op de andere dag optreden. Bijvoorbeeld door een darminfectie, waardoor de doorgankelijkheid van de darm is vergroot. Oek Phaff:"Ik had een patint, die zich realiseerde dat haar problemen in het voorjaar waren begonnen, kort na een autoongeluk. Ze vroeg me of dit de aanleiding tot haar voedingsallergie kon zijn. We kunnen vaak constateren dat een allergie begint op het moment dat iemand in verminderde conditie is. Bijvoorbeeld na een griep, een stressituatie of tijdens een andere allergie, bijvoorbeeld voor pollen. Het afweersysteem raakt dan uit balans en de allergie kan tot uiting komen.

Aan de andere kant kan de allergie van deze patiënte ook zijn veroorzaakt door boompollen, waar ze in het verleden lichte reacties op had vertoond, maar waar ze door haar slechtere conditie nu meer last van had. "

STEEDS EEN BEETJE MEER

Voedselallergieën kunnen ook sluipend optreden. Sporadisch gebruik van bepaalde kruiden,zoals bijvoorbeeld selderie, hoeft aanvankelijk geen klachten te geven, maar kan bij veelvuldiger gebruik tot allergie te leiden.

In theorie zou een dieet voldoende moeten zijn om voedselallergie te genezen, maar zo eenvoudig is het helaas niet:" Als iemand op vele voedingsstoffen allergisch reageert is het heel moeilijk nog een volwaardige voeding samen te stellen", meent Oek Phaff,"Fruit of noten kun je nog wel herkennen, maar wat met kruiden, die in veel producten verwerkt zijn en dus moeilijk te omzeilen zijn? Sommigen hebben daar heel veel moeite mee en kiezen liever een beschermend middel. Zoiets geldt zeker voor de keren dat zij op bezoek willen en de gastvrouw niet in problemen willen brengen in verband met de keuze van de maaltijd. Kijk, als je weet dat je niet tegen pinda's kunt, moet je geen pindasaus nemen, maar er kan je wel een gerecht voorgezet worden, dat zonder dat je dat weet, gebakken is in pindaolie. Een middel als Nalcrom biedt dan bescherming, maar dat wil niet zeggen dat pinda's meteen weer op het menu kunnen worden gezet."

Degenen, die veel last hebben van voedselallergie, kunnen letterlijk bang zijn voor een diner. Oek Phaff:" Ik heb een patiënte, die hevig reageert op boompollen, fruit, noten en kruiden. Zij had een uitnodiging ontvangen voor een koud buffet, wilde graag gaan, maar durfde niet. We hebben toen zo'n voedingsmiddel gegeven onder bescherming van Nalcrom. Dat liep relatief goed af. Er kwam wel een reactie, maar lang niet zo hevig als anders. Dit is te verklaren uit het feit dat Nalcrom weliswaar niet alle mestcellen afschermt voor prikkels, maar wel vele. "

Niet alleen voor degenen, die uit sociale overwegingen willen tafelen is het een uitkomst, maar ook voor degenen, die het vreselijk vinden in elke supermarkt steeds maar weer alle etiketten te moeten lezen. Oek Phaff:" Die zeggen:'Hier kan ik niet mee leven.' Die zijn blij als je hen Nalcrom geeft, want zo krijgen ze, inplaats van frustratie, een medicijn om zich te beschermen."

Op de vraag of natriumcromoglicaat een middel is dat je levenslang kunt gebruiken, antwoordt de allergologe dat het niet de bedoeling is dat het chronisch gebruikt wordt:"Als de allergie tot een aanvaardbaar niveau is teruggebracht zou een niet al te zwaar dieet zonder Nalcrom afdoende moeten zijn. Wanneer je stopt met het middel gebeurt het vaak dat dan een aantal boosdoeners wel wordt verdragen. Toch blijft er vaak een voedingsmiddel over, vaak de eerste veroorzaker, dat de allergie weer aanjaagt. Het gebeurt ook dat er wordt gestopt met Nalcrom en dat de allergie net zo hard weer terugkomt. Dat moeten we onder ogen zien."

INDIVIDUEEL

Nalcrom is duidelijk een middel dat individueel wordt ingezet wanneer dat nodig of nuttig wordt gevonden. Kinderen vormen echter een ander hoofdstuk. Aan hen is een incidenteel gebruik moeilijk uit te leggen: waarom de ene keer wel Nalcrom en de andere keer niet? Uitleggen waarom er gestopt is met het medicijn en dat er daarom geen koekjes meer mogen worden gegeten, is een moeilijk punt. Oek Phaff:" Maar wanneer je geen medicijn wilt gebruiken, zul je heel erg goed moeten opletten wat je kind binnenkrijgt en dat kan ook een belasting zijn."

Nalcrom is, meent zij, weliswaar een geneesmiddel, maar een onschadelijk middel met weinig bijwerkingen, dat het leven een stuk draaglijker maakt :"Het helpt strenge diëten verzachten, voedsel te verdragen dat niet te vermijden valt en de sociale omgang te vergemakkelijken."

VOEDSELINTOLERANTIE; EEN COMPLEX PROBLEEM

Voedselintolerantie is misschien nog een ingewikkelder probleem dan voedselallergie, temeer daar beide verschijnselen soms tegelijkertijd voorkomen. Door het Allergie Centrum Utrecht is, als enige in Nederland, een indrukwekkende databank opgebouwd, waaruit wordt geput bij het herkennen en aanpakken van problemen rond voedselallergie- en intolerantie. Kennis en ervaring hebben bij de opbouw van deze databank een belangrijke rol gespeeld.

Bij voedselintolerantie speelt het afweersysteem geen rol, maar worden de mestcellen rechtstreeks geprikkeld door bepaalde voedingsstoffen. Ze worden dus in plaats van door antistoffen uit het lichaam, door bepaalde voedingsstoffen aangezet tot het loslaten van histamine. Weer andere voeding bevat van nature histamine- achtige stoffen , ofwel biogene aminen, waardoor het lichaam direct wordt geprikkeld.

Deze natuurlijke voedselbestanddelen zijn gewoonlijk laag moleculaire stoffen, die vaak voorkomen in producten, die met rijping te maken hebben, zoals rode wijn, kaas , worst en bananen. In normale gevallen worden ze in de darm afgebroken. Zo wordt tyramine in kaas of fenylethylamine in chocola en rode wijn in de darm onschadelijk gemaakt. Maar veranderen de omstandigheden in de darm, bijvoorbeeld doordat er te weinig van het enzym wordt aangemaakt, dat biogene aminen onschadelijk maakt, dan stijgt de concentratie van die stof en zal de opname daarvan via het bloed heel gemakkelijk plaatsvinden. Daar, waar zich in de darm een concentratie aan biogene aminen voordoet, wordt de darmwand geprikkeld en meer doorlaatbaar. Op die manier kunnen allerlei stoffen in het bloed circuleren, die eigenlijk in de darm moesten zijn afgebroken.Als gevolg daarvan moeten lever, nieren en het afweersysteem in het bloed de taak van de darm overnemen. Dat vraagt veel energie en verloopt niet altijd goed. Uiteindelijk kunnen er klachten elders in het lichaam ontstaan.

Dermatoloog/allergoloog B.P.M.Martens is hoofd van het Allergie Centrum Utrecht. Aan de hand van de gegevens in de uitvoerige databank van het ACU is een gestandaardiseerd onderzoeksprotocol uitgewerkt, waar met name patinten met voedselintolerantie baat bij hebben. Het is de enige manier om voedselintolerantie in kaart te brengen, want huidtest en bloedonderzoek brengen in tegenstelling tot bij voedselallergie, niets aan het licht. De enige manier om voedselintolerantie vast te stellen is het selectief weglaten van groepen voeding met een zelfde werkingsmechanisme en deze vervolgens weer op een speciale manier an het dieet toe te voegen.

Martens:" Het is niet reëeel om elke verdacht voedingsmiddel te onderzoeken door middel van dubbelblind provocatieonderzoek, het meest objectieve onderzoek dat er is. Zoiets is bij voedselintolerantie zeer tijdrovend, nauwelijks uitvoerbaar en uitermate kostbaar. Het enige dat je kunt doen is een selectie van verdachte voedingsmiddelen maken, waarbij je je ervaring inzet door te bekijken of hierachter gemeenschappelijke werkingsmechanismen schuilgaan. Vervolgens worden deze voedingsmiddelen volgens protocollaire schema's op hun effect getoetst."

LIJNEN HERKENNEN

Het is volgens de heer Martens van groot belang om in het verhaal van de patiënt lijnen te herkennen en deze te toetsen aan de hand van gerichte vragen:" Je moet wel veel parate kennis hebben van voedingsstoffen. Die warenkennis heeft de diëtist niet en de arts evenmin. Daarom komen de meeste medische specialisten er niet aan toe om problemen als voedselallergie- en intolerantie goed op een rij te krijgen. Er zijn bijvoorbeeld mensen, die gaan blozen na het eten van een stukje chocolade of een aardbei. Anderen kunnen een shock krijgen. Er zijn ook nog voedingsstoffen, die meerdere boosdoeners bevatten: tomaten bevatten bijvoorbeeld niet alleen allergenen, maar ook een histaminevrijmaker, een zekere mate aan biogene aminen en aan aantal gifstoffen. Je kunt er dus op een aantal manieren op reageren.

Van de meeste voedingsstoffen weten wij wat voor kwaad ze kunnen aanrichten. Aan de hand van ons eliminatiedieet vormen we een bepaalde combinatie van kleurstoffen, conserveermiddelen, smaakversterkers, aromastoffen en histaminevrijmakers, die moeten worden weggelaten. Je kunt daarmee vrijwel eindeloos combineren."

Martens geeft voorbeelden van diëten waar alleen de benzoaten uit zijn gehaald, van een ander waarbij benzoaten en bepaalde kleurstoffen zijn weggelaten, een dieet waaruit glutamaten en een waaruit aromaten zijn weggelaten:"Deze kennis vind je niet in boeken.Je hebt daarvoor een combinatie nodig van farmacologie, biochemie, voedingswarenkennis en ook nog van voedingstechnologie. Wat het laatste betreft, vind ik dat je als voedingsdeskundige ook moet weten wat er gebeurt als je voeding verhit of invriest. Iets heel simpels: tijdens de verhitting van rauwe melk ontstaan talrijke nieuwe verbindingen tussen eiwitten en suikergroepen. Hoe meer van deze verbindingen er worden aangegaan, hoe meer allergenen er ontstaan. Aan de andere kant gaan er door verhitting ook weer allergene eiwitstructuren kapot."

ONDERSTEUNEND MIDDEL

Als ondersteunend middel schrijft Martens naast de diëten, regelmatig Nalcrom voor:" Natriumcromoglicaat, vindt men aan de basis van zowel medicijnen tegen astma als voedselovergevoeligheid, dus overal waar de darmwand of de wand van de luchtpijp wordt geprikkeld. Het stabiliseert de mestcellen en heeft effect op de doorlaatbaarheid van de darm. Om een voorbeeld te geven: in een onderzoek naar de werking van Nalcrom werden moleculen van verschillende grootte toegediend, die later in het bloed en de urine van patiënten met voedselovergevoeligheid werden teruggevonden. Na behandeling met het middel werden de grotere moleculen niet meer in de bloedbaan teruggevonden. We weten dat Nalcrom de mestcellen minde gevoelig maakt voor prikkeling en het primaire effect is dan ook stabilisatie van deze cellen.Maar Nalcrom heeft ook effect op de mate van doorlaatbaarheid van de darm. Het werkt trouwens even goed, zo niet beter bij intolerantie dan bij allergie. "

Op de vraag of voedselintolerantie met Nalcrom te genezen is, antwoordt hij:""Nee, maar het is wel te gebruiken als onderhoudsmiddel. Als je de prikkels uit de voeding weghaalt, zie je dat de functie van de darm zich kan herstellen. En daar gaat het om. Je moet niet alleen zorgen dat de prikkel uit de voeding wordt gehaald, maar ook de functie van het orgaan moet zich herstellen. Wanneer dat gebeurt, zie je na verloop van tijd de gevoeligheid voor intolerantieverwekkende stoffen afnemen. Bij het wegnemen van de prikkel kan dus Nalcrom helpen, maar dat betekent niet dat het nodig is het levenslang te gebruiken."

MARTIN KAN NAAR KINDERPARTIJTJES

Martin (12) heeft last van voedselallergie, voedselintolerantie en is bovendien astmatisch. Al vanaf het moment dat Martin als baby op vast voedsel overging, begonnen de problemen:" Vooral op varkensvlees, worst, vleeswaren reageerde hij soms al binnen het kwartier met zware benauwdheden, hangerigheid en met verstopping van de darmen", vertelt zijn moeder," maar daar hield het niet mee op. Salycilaten in bepaalde soorten appels, spinazie, maar ook aspirine kon hij absoluuut niet verdragen. Wit meel was uit den boze."

De boosdoeners werden in de loop van de jaren ontdekt door Martin's moeder en vervolgens na vijf jaar bevestigd door provocatieondertests. Sinds die tijd geeft mevrouw de Reus haar inmiddels 12-jarige zoon Nalcrom. Niet alleen wanneer hij naar een kinderfeestje wil, maar ook in jaargetijden, waarin zijn astma opspeelt:" Op kinderpartijtjes worden hamburgers, patat, fricandellen, pannekoeken en snoep op tafel gezet. Hij kan nu tenminste een keertje meedoen. Ik begin een paar dagen voor het feestje met Nalcrom en wanneer hij last heeft van astma, krijgt hij het elke dag. Voor ons is het een wondermiddel, maar ik denk dat als ik er mee zou stoppen, alle ellende weer terugkomt."

EEN DIEET EN NALCROM BIJ VERJAARDAGEN EN DINEETJES

"Het heeft nog jaren geduurd, voor ik begreep waar mijn eczeem, opgezette nek en gezicht, mijn depressies en woedebuien vandaan kwamen", vertelt Ingrid (23).

Ze was zeven jaar lang onder behandeling "allerlei artsen" , tot ze soelaas vond in het Diagnostisch centrum de Valkenier.

Haar problemen begonnen als kind, nadat ze was ingeënt tegen pollen. Dit hielp aanzienlijk tegen astma, maar daarvoor in de plaats kreeg ze last van huidklachten. Inmiddels blijkt dat ze zowel alllergisch als intolerant is voor verschillende voedingssoorten. Grote boosdoeners zijn pinda's, hazelnoten, rijst, koriander, anijs en paprika. Spinazie brengt onmiddelijk een reactie teweeg en bruin brood, kiwi en tomaten in blik of als puree laat ze liever staan. Ingrid:"Aanvankelijk kreeg ik naast mijn dieet voortdurend Nalcrom voorgeschreven. Later zijn we gaan uitproberen welke voedingsmiddelen ik aankan en is mijn dieet niet zo zwaar meer. Ik heb zelf inmiddels erg veel inzicht gekregen in wat ik kan eten. Van kant en klaarmaaltijden bijvoorbeeld neem ik alleen hutspotten en gaan we naar de Chinees, dan neem ik inplaats van rijst bami. Omdat mijn eetlust sterker werd door het gebruik van Nalcrom, neem ik het nu incidenteel, bijvoorbeeld wanneer ik naar een verjaardag wil of uit eten ga. Ik neem dan 's middags alvast een dosis en dan vóór het eten nog een. Ik vind dat er op die manier heel goed te leven valt met mijn voedselovergevoeligheid.

HET ERGSTE IS NU AFGEROOMD

Het begon, tien jaar geleden, na een lelijke griep met complicaties. Ria (44) beet in een appel en prompt kreeg ze hevige zwellingen in de mond en in het gezicht. "Onzin", zei de KNO-arts. Na twee maanden tobben nam ze, vóór ze naar hem toeging een stukje appel. "Tja", zei de KNO -arts, kijkend naar de zwellingen en haar blauwachtige gelaatskleur,"er zijn zoveel zeurpieten, u kennelijk niet" en verwees haar naar een huidarts. Huidtests vorig jaar maart gaven aan dat Ria Oosthoek niet alleen appels, andere steenvruchten en kiwi's moest laten staan. Honing was uit den boze, kerrie slecht, selderij nog schadelijker dan appels en hazelnoten bezorgden haar zulke astmatische aanvallen dat ze, zoals ze zegt :"op sterven na dood was". Daarnaast kreeg ze last van gewrichtsklachten.

"Ik leefde jarenlang op cortison injecties ", zegt Ria Oosthoek, "maar toen de werking daarvan steeds minder werd en er lelijke bijwerkingen dreigden, stuurde mijn huisarts mij naar een allergoloog en kreg ik naast een dieet Nalcrom voorgeschreven. Ik neem dit middel bijna dagelijks, zeg maar, en altijd, wanneer ik niet zeker weet of er geen allergie- of intolerantieverwekkende stof in het eten zit. daardoor ben ik vooruit gegaan. Ik kan af en toe- zelfs zonder Nalcrom- iets eten waarvoor ik vroeger allergisch voor was."

De depressies en zelfs een jaar ziekteverzuim behoren nu tot het verleden. Momenteel krijgt mevrouw Oosthoek een sensibilisatiekuur tegen bomen, want ook daarvoor is zij zwaar allergisch. Het is nu te hopen dat zij zoveel weerstand gaat opbouwen, dat zij de meeste van de medicijnen, die zij nog nodig heeft, kan laten staan. "Maar", zegt ze," het zwaarste medicijn heb ik niet meer nodig. Het ergste is afgeroomd."

Kirsten Emous